Etimolojik İnciler

Galat-ı Meşhur: ”Üniversitenin Öz Türkçesi olarak Evrenkent”

Dört koca yıl göz açıp kapayıncaya kadar geçti ve bir kaza bela olmazsa haziranda lisans eğitimim bitiyor. Mezuniyette kep atmaya ramak kalmışken ‘’üniversite’’ kelimesinin kökenini büyük bir kısmının üniversite öğrencisi veya üniversite mezunu olduğunu bildiğim okur kitlemle paylaşayım dedim. Böylelikle siz de neyi bitirdiğinizi veya bitirmeye çalıştığınızı; varsa vlogları izlemekten sıkılan Z jenerasyonu okurlarımız, onlar da neyi kazanmayı arzuladıklarını bilsinler dedim.

Yazıya kelimenin ‘’nedir’i yerine ‘’ne değil’i ile başlayalım. Bu konuda halkımızda bir galat-ı meşhur mevcut. Neymiş efendim üniversite kelimesinin özü ‘’EVRENKENT’’miş…. Bu herkesin doğru bildiği yanlış, Amerikan düşmanı olmaya haklı sebepleri olan bir profesör amcamızın ‘’university’’ ve ‘’univercity’’kelimelerindeki ‘’city’’ ile ‘’sity’’yi aynı kelime olduğunu zannetmesi ile başlıyor. Sonra univercity ve universitas kelimelerinin köken farkını bilemeyince konu çorba oluyor ve yazımıza konu oluyor. Diyeceksiniz ki ne farkları var, buyurun anlatalım.

Univercity kelimesinin kökeni Latince ‘’universus’’ sıfatından türüyor ve ‘’beraber, topluca, hepsi bir yerde’’ anlamına geliyor. Kelime 16.yüzyılda Fransızca’ya universe olarak geçip, günümüzde univers olarak kullanılmakta. İngilizce’ye de universe(evren) olarak geçmiş.

Universe=evren. –city de zaten kent demek. Basit bir cebirle, etti mi sana Evren+Kent!

Maalesef kazın ayağı öyle değil. Üniversite kelimesinin kökeni universustan değil, yine Latince universitas kelimesinden türemiş. O da ‘’birlik, dernek, cemiyet’’ anlamına geliyor. Öyle ki ortaçağ hukuk kaynaklarında ‘’tüzel kişilik sahibi lonca’’ olarak geçiyor.

university_of_bologna-makemystudy_9

Bologna Üniversitesi (1088)

Hikâye şu; 11. Yüzyılın başında(tahmini 1050) Bologna’da(İtalya) ders okutan bir grup hoca bir araya geliyor. Haklarını daha iyi korumak ve kimin hangi dersi vereceği konusunda ortak bir uzlaşma(konsensüs) olsun deyip bir universitas kuruyorlar. Bu kurum alınan beratlar ile öylesine özerk bir yapıya kavuşuyor ki bölgedeki derebeylerin, rahiplerin ve paşaların nüfuzları burada işletemiyor.

Yanlış anlaşılmasın, bu yapı ilk yükseköğretim kurumu olma özelliği taşımıyor aksine daha öncesinde Avrupa’nın çeşitli şehirlerinde üniversiteler İspanya’daki İslam medreselerini örnek alarak kurulmuştur. Ardaki fark şu ki, bu üniversiteler genelde kilise ve orduya hizmet ediyor ve onlar tarafından sıkıca denetleniyor. Universitas di Bologna özerk yapısı ile günümüz modern üniversitelerinin ilk örneği niteliğini taşımaktadır. Bilimin ilerleme ivmesinin artmasını üniversitelerin özerk yapıya kavuşmasıyla açıklamak sürpriz olmaz.

Osmanlıdan cumhuriyete bizim de çeşitli yüksekokullarımız oldu fakat bunlar gerek eğitimin içeriği gerekse kuruluş amaç itibari ile asker mektebi ve medrese olmaktan ileriye gidemedi. (Bu arada ‘’medrese’’ kelimesinin ilginç kökenini de önümüzdeki haftalarda inceleyecek ve konuya daha fazla ışık tutacağız. )

Yakın Türkiye tarihinde de üniversitelerin özerkliği hep tartışma konusu oldu, yeri geldi bu durum suistimal edildi ve en nihayetinde özerkliğe ‘’YÖK’’ denildi. Blogun amacı siyaset olmadığından detaya inmek istemiyorum fakat son günlerde yaşanan olaylar da malumunuz… Zor günlerden geçiyoruz 😦

Ülkemizdeki yükseköğretim kurumlarının sayısı ve kalitesi hep tartışma konusu olmuştur.  Ekonomimizin ana problemlerinden biri olan niteliksiz istihdam sorunun çözümü belki de ancak üniversiteleri 12.yüzyıldaki ‘’universitas’’ orijinine geri döndürülmesi ile mümkün…

Haftaya salı tekrar buluşmak dileğiyle, iyi haftalar!

Kaynakça

  • Nişanyan Sözlük (daimi kaynağımız)
  • The Concise Oxford Dictionary Of English Etymology Edited by T.F. Hoad
  • etymonline.com/

 

Standart

Kayıtsız kalma, yorumunu paylaş!

Aşağıya bilgilerinizi girin veya oturum açmak için bir simgeye tıklayın:

WordPress.com Logosu

WordPress.com hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap /  Değiştir )

Google fotoğrafı

Google hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap /  Değiştir )

Twitter resmi

Twitter hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap /  Değiştir )

Facebook fotoğrafı

Facebook hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap /  Değiştir )

Connecting to %s

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.